Խոշտանգումներ

Իրավիճակը Հայաստանում

Հայաստանի Հանրապետությունը միացել է Խոշտանգումների և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի այլ ձևերի դեմ ՄԱԿ-ի կոնվենցիային 1993 թվականին։ Մասնակից պետությունները պարտավոր են Խոշտանգումների դեմ կոմիտեին զեկուցել Կոնվենցիայով սահմանված պարտավորությունների կատարման ուղղությամբ ձեռնարկված միջոցառումների մասին։

Խոշտանգում եզրույթով հանցակազմ նախատեսված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 119-րդ հոդվածում, որը չի համապատասխանում ՄԱԿ-ի Կոնվենցիայի 1-ին հոդվածում տրված խոշտանգման եզրույթին։  ՀՀ քրեական օրենսգրքով սահմանված խոշտանգումը դասվում է՝ միջին ծանրության հանցագործությունների շարքին, հանցակազմի առկայության համար հատուկ սուբյեկ չի պահանջվում, այսինքն պաշտոնատար անձի կամ վերջինիս թողտվությամբ ուժեղ ցավի կամ մարմնական, բարոյական տառապանքի պատճառում, ինչպես նաև բացակայում է կոնկրետ նպատակը՝ այն է տուժողից կամ երրորդ անձից տեղեկատվություն կամ ինքնախոստովանության ստանալու, որոշակի գործողության կատարման համար վախեցնելու կամ պատժելու և այլն[1]։ 

Կոնվենցիայի 1-ին հոդվածում տրված խոշտանգման հատկանիշները արտացոլված են ՀՀ քրեական օրենսգրքի 341-րդ հոդվածում «Դատավորի, դատախազի, քննիչի կամ հետաքննություն կատարող անձի կողմից ցուցմունք տալուն հարկադրելը»։

ՀՀ քրեական օրենսգիրքը որպես խոշտանգում քրեականացրել է միայն դատավարության ընթացքում խոշտանգմամբ ցուցմունք կամ ցանկալի եզրակացություն տալուն հարկադրելու դեպքերը՝ դուրս թողնելով ընդհանրապես պետական պաշտոնատար անձի կողմից կամ նրա հովանավորությամբ որոշակի նպատակով Կոնվենցիայի իմաստով խոշտանգման կիրառման բազմաթիվ այլ ոլորտներ՝ խոշտանգում հանրահավաքների ժամանակ /օրինակ ոստիկան-ցուցարար/ քրեակատարողական հիմնարկներում, զինված ուժերում և այլն[2]։

Խոշտանգումների մասին դեպքերը հաճախ չեն բացահայտվում, քանի որ տուժողները հազվադեպ են բարձրացնում նրանց դեմ բռնությունների կիրառման հարցը՝ մտավախություն ունենալով, որ դա կարող է ավելի ծանր հետևանքների հանգեցնել։  Մեծ հասարակական հնչեղություն ստացավ Լևոն Գուլյանի 2007 թվականի մայիսի 12-ին տեղի ունեցած մահվան դեպքը ՀՀ Ոստիկանության շենքում։ Գուլյանը կանչվել էր ոստիկանություն որպես վկա:

Նրա մահվան գործով ոչ ոք մինչ օրս չի ենթարկվել պատասխանատվության։ ՀՀ հատուկ քննչական ծառայությունը 2011 թ. մարտի 21-ի որոշմամբ՝ առանց որևէ քննություն անցկացնելու երրորդ անգամ կարճեց Լևոն Գուլյանի մահվան առիթով հարուցված  քրեական գործը՝ չկատարելով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թ. օգոստոսի 27-ի որոշումը։

Մեծ հնչեղություն էր ստացել Սաշա Դավթյանի գործը, ում խոշտանգումների  ենթարկած ոստիկաններից որևէ մեկն առ այսօր  պատասխանատվության չի  ենթարկվել:

2010 թվականի ապրիլի 13-ին 24-ամյա Վահան Խալաֆյանը մահացել է ՀՀ Ոստիկանության Չարենցավանի բաժնում։ 2010 թվականի նոյեմբերի 29-ին Կոտայքի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանի որոշմամբ 309-3 հոդվածով (պաշտոնեական լիազորություններն անցնելը, որն անզգուշությամբ առաջացրել է ծանր հետևանքներ)մեղադրանքով 8 տարվա ազատազրկման դատապարտվեց Չարենցավանի ոստիկանության քրեական հետախուզության բաժնի նախկին պետ Աշոտ Հարությունյանը։

Քրեական հետախուզության բաժանմունքի օպերլիազոր Մորես Հայրապետյանը դատապարտվեց 2 տարվա պայմանական ազատազրկման, իսկ Գագիկ Դավթյանն ու Գարիկ Ղազարյանն անմեղ ճանաչվեցին։ Հունիսի 15-ին Վերաքննիչ դատարանը կիրառեց «ՀՀ անկախության հռչակման 20-րդ տարեդարձի կապակցությամբ համաներում հայտարարելու մասին» որոշումը'  գործով գլխավոր ամբաստանյալ Աշոտ Հարությունյանի պատժի չկրած մասը կրճատելով մեկ երրորդով, իսկ օպերլիազոր Մորես Հայրապետյանին ազատելով պատժից:

Իրավապաշտպաններն ու մահացածի հարազատները պնդում են, որ Խալաֆյանն իրականում սպանվել է: Ներկայումս գործը գտնվում է բողոքարկման փուլում է։

Ստեփան Հովակիմյանը, ով մեղադրվում է «Մոսկվա» կինոթատրոնում 2010թ. հունվարի 10-ին կատարված  գողությունը կազմակերպելու ու իրականացնելու մեջ, Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատավորին հայտնել է, որ 2010թ.-ի հունվարի 14-ին և փետրվարի 6-ին նրա նկատմամբ բռնություն է կիրառվել, որի արդյունքում կորզվել է ինքնախոստովանական ցուցմունք։

Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտ հկ-նն հայտարարություն էր արել այս գործի կապակցությամբ՝ կոչ անելով իրականացնել խոշտանգումների վերաբերյալ քննություն և մեղադրական հիմքում չդնել անօրինական ճանապարհով ձեռք բերված ապացույցները։


[1] «Խոշտանգումների և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի այլ ձևերի դեմ ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի կիրառումը դատարանների կողմից» վերլուծություն, ՄԱԿ, 2008թ.

[2] «Խոշտանգումների և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի այլ ձևերի դեմ ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի կիրառումը դատարանների կողմից» վերլուծություն, ՄԱԿ, 2008թ., էջ 12

Հայաստանի Հանրապետությունը միացել է Խոշտանգումների և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի այլ ձևերի դեմ ՄԱԿ-ի կոնվենցիային 1993 թվականին։ Մասնակից պետությունները պարտավոր են Խոշտանգումների դեմ կոմիտեին զեկուցել Կոնվենցիայով սահմանված պարտավորությունների կատարման ուղղությամբ ձեռնարկված միջոցառումների մասին։

Խոշտանգում եզրույթով հանցակազմ նախատեսված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 119-րդ հոդվածում, որը չի համապատասխանում ՄԱԿ-ի Կոնվենցիայի 1-ին հոդվածում տրված խոշտանգման եզրույթին։  ՀՀ քրեական օրենսգրքով սահմանված խոշտանգումը դասվում է՝ միջին ծանրության հանցագործությունների շարքին, հանցակազմի առկայության համար հատուկ սուբյեկ չի պահանջվում, այսինքն պաշտոնատար անձի կամ վերջինիս թողտվությամբ ուժեղ ցավի կամ մարմնական, բարոյական տառապանքի պատճառում, ինչպես նաև բացակայում է կոնկրետ նպատակը՝ այն է տուժողից կամ երրորդ անձից տեղեկատվություն կամ ինքնախոստովանության ստանալու, որոշակի գործողության կատարման համար վախեցնելու կամ պատժելու և այլն[1]։ 

Կոնվենցիայի 1-ին հոդվածում տրված խոշտանգման հատկանիշները արտացոլված են ՀՀ քրեական օրենսգրքի 341-րդ հոդվածում «Դատավորի, դատախազի, քննիչի կամ հետաքննություն կատարող անձի կողմից ցուցմունք տալուն հարկադրելը»։

ՀՀ քրեական օրենսգիրքը որպես խոշտանգում քրեականացրել է միայն դատավարության ընթացքում խոշտանգմամբ ցուցմունք կամ ցանկալի եզրակացություն տալուն հարկադրելու դեպքերը՝ դուրս թողնելով ընդհանրապես պետական պաշտոնատար անձի կողմից կամ նրա հովանավորությամբ որոշակի նպատակով Կոնվենցիայի իմաստով խոշտանգման կիրառման բազմաթիվ այլ ոլորտներ՝ խոշտանգում հանրահավաքների ժամանակ /օրինակ ոստիկան-ցուցարար/ քրեակատարողական հիմնարկներում, զինված ուժերում և այլն[2]։

Խոշտանգումների մասին դեպքերը հաճախ չեն բացահայտվում, քանի որ տուժողները հազվադեպ են բարձրացնում նրանց դեմ բռնությունների կիրառման հարցը՝ մտավախություն ունենալով, որ դա կարող է ավելի ծանր հետևանքների հանգեցնել։  Մեծ հասարակական հնչեղություն ստացավ Լևոն Գուլյանի 2007 թվականի մայիսի 12-ին տեղի ունեցած մահվան դեպքը ՀՀ Ոստիկանության շենքում։ Գուլյանը կանչվել էր ոստիկանություն որպես վկա:

Նրա մահվան գործով ոչ ոք մինչ օրս չի ենթարկվել պատասխանատվության։ ՀՀ հատուկ քննչական ծառայությունը 2011 թ. մարտի 21-ի որոշմամբ՝ առանց որևէ քննություն անցկացնելու երրորդ անգամ կարճեց Լևոն Գուլյանի մահվան առիթով հարուցված  քրեական գործը՝ չկատարելով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թ. օգոստոսի 27-ի որոշումը։

Մեծ հնչեղություն էր ստացել Սաշա Դավթյանի գործը, ում խոշտանգումների  ենթարկած ոստիկաններից որևէ մեկն առ այսօր  պատասխանատվության չի  ենթարկվել:

2010 թվականի ապրիլի 13-ին 24-ամյա Վահան Խալաֆյանը մահացել է ՀՀ Ոստիկանության Չարենցավանի բաժնում։ 2010 թվականի նոյեմբերի 29-ին Կոտայքի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանի որոշմամբ 309-3 հոդվածով (պաշտոնեական լիազորություններն անցնելը, որն անզգուշությամբ առաջացրել է ծանր հետևանքներ)մեղադրանքով 8 տարվա ազատազրկման դատապարտվեց Չարենցավանի ոստիկանության քրեական հետախուզության բաժնի նախկին պետ Աշոտ Հարությունյանը։

Քրեական հետախուզության բաժանմունքի օպերլիազոր Մորես Հայրապետյանը դատապարտվեց 2 տարվա պայմանական ազատազրկման, իսկ Գագիկ Դավթյանն ու Գարիկ Ղազարյանն անմեղ ճանաչվեցին։ Հունիսի 15-ին Վերաքննիչ դատարանը կիրառեց «ՀՀ անկախության հռչակման 20-րդ տարեդարձի կապակցությամբ համաներում հայտարարելու մասին» որոշումը'  գործով գլխավոր ամբաստանյալ Աշոտ Հարությունյանի պատժի չկրած մասը կրճատելով մեկ երրորդով, իսկ օպերլիազոր Մորես Հայրապետյանին ազատելով պատժից:

Իրավապաշտպաններն ու մահացածի հարազատները պնդում են, որ Խալաֆյանն իրականում սպանվել է: Ներկայումս գործը գտնվում է բողոքարկման փուլում է։

Ստեփան Հովակիմյանը, ով մեղադրվում է «Մոսկվա» կինոթատրոնում 2010թ. հունվարի 10-ին կատարված  գողությունը կազմակերպելու ու իրականացնելու մեջ, Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատավորին հայտնել է, որ 2010թ.-ի հունվարի 14-ին և փետրվարի 6-ին նրա նկատմամբ բռնություն է կիրառվել, որի արդյունքում կորզվել է ինքնախոստովանական ցուցմունք։

Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտ հկ-նն հայտարարություն էր արել այս գործի կապակցությամբ՝ կոչ անելով իրականացնել խոշտանգումների վերաբերյալ քննություն և մեղադրական հիմքում չդնել անօրինական ճանապարհով ձեռք բերված ապացույցները։


[1] «Խոշտանգումների և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի այլ ձևերի դեմ ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի կիրառումը դատարանների կողմից» վերլուծություն, ՄԱԿ, 2008թ.

[2] «Խոշտանգումների և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի այլ ձևերի դեմ ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի կիրառումը դատարանների կողմից» վերլուծություն, ՄԱԿ, 2008թ., էջ 12

>>



  • Հաջորդ